Sibir Hanlığı

Sibir Hanlığı, Altın Orda Devleti’nin dağılmaya başlamasından sonra ortaya çıkmıştır. Hanlık Tura, Tobul, ve İşim Nehri arasında bulunan topraklar ve İrtiş Nehri çevresi ile Baraba bozkırlarını kapsamaktadır. Sibir Hanlığı’na Tümen Hanlığı da denmektedir.

Sibir Hanlığı’nın Kuruluşu

Altın Orda Devleti Hükümdarı Toktamış’ın 1405 yılında ölümünden sonra ülkenin doğu kısmına Cengiz Han’ın torunu Şeyban’ın soyu hakimdi. 1420 yıllarının sonlarında Altın Orda bölgedeki hakimiyetini kaybetmeye başladı. Sibir Hanlığı, Şeybani Devleti içerisinde yarı bağımsız bir hale geldi. Hanlığın kurucusu olan Şeybani Hacı Muhammed ve oğlu Mahmutek’tir. Şeybani Devleti’nin yıkılması ile Sibir Hanlığı bağımsızlığını kazanmıştır. Ancak Şeybaniler 1500 yılında, Buhara merkezli Buhara Hanlığı’nı kurdular ve Sibir Hanlığı’na tekrardan müdahalede bulundular.

Seyit İbrahim Han (İbak Han)

Sibir Hanlığı’nın hükümdarları hakkında kaynaklarda pek az bilgi bulunmamaktadır. Kaynaklarda adı en çok geçen isimlerden birisi Seyit İbrahim Han’dır. Seyit İbrahim Muhtemelen 1470 yılının başında rakiplerini eleyerek Hanlığın başına geçmiştir.

İlk yıllarında Nogaylar ve Altın Orda Hükümdarı ile iyi geçinmiştir. Altın Orda Devleti’nin devamı niteliğinde olan Büyük Orda Hükümdarı Ahmed ile 1481 yılında mücadele etmiştir. Aynı dönemde Moskova Knezi III. İvan ile ittifak kurmuştur. İbrahim bu mücadelede başarılı olursa Cuci’nin torunları arasında yönetime hak iddia edecekti.1481 yılında Dontes Nehri civarında Nogay ittifakı ile Ahmed’i yenilgiye uğratmıştır. Seyyid İbrahim daha sonra kendisini Cuci Ulus’unun Hanı ilan etti. Ahmed bu savaşta ölmüştür. Rus kroniklerinde Seyyid İbrahim, ‘’Nogay Çarı’’ olarak geçmekteydi. Bu durum doğru olabilir çünkü Sibirlerin nüfusu yüksek değildi ve ordunun büyük kısmını Nogaylar oluşturuyordu.

Moskova ile Mücadele

Şibani Devletinin 1480’lerden sonra zayıflamaya başlaması ile Şibaniler Moskova egemenliğini kabul ettiler. Seyyid İbrahim ise Kazan Hanlığı ile ittifak içerisindeydi. Kazan Hanlığında Ali Han 1484 yılında tahtan indirildi ve Moskovalıların desteklediği Muhammed Emin tahta geçti. Ali Han tahtı tekrar geri aldı, ancak 1487 yılında Rus ordusu Kazan şehrine girdi ve Muhammed Emin tekrarda tahta getirildi. Seyyid İbrahim bunun ardından Kazan Hanlığı’nda hak iddia etti. Seyyid İbahim Sibirya kroniklerinde Kazan Han’ı olarak nitelendirilmiştir.  Ali Han tahtan indirildikten sonra Moskova’ya götürülmüştü, ancak oradan kaçarak İbrahim Han’ın yanına geldi. İbrahim Han, 1489 yılında III. İvan’a bir mektup göndererek barış yapmak için Ali Han’ı geri göndermeyi teklif etti. III. İvan bu teklifi reddetti. İbarhim Han ve Nogay’dan kendisine sığınan Kazan göçmenlerini infaz ettirdi ve Muhammed Emin’in topraklarını yağmaladı.

Şeybaniler, Batı Sibirya’daki toprakları tehdit etmeye başlamıştı. Taybuga klanından Muhammed Tayboğa (Mahmutek) tarafından 1495 yılında öldürüldü. Rus kroniklerine göre İbrahim Han, Taybugalıların lideri Mar’ı idam ettirdi. Mar’ın oğlu da İbak’ı öldürdü ve onun kardeşi veya yeğeni Mamuk’un yerine geçti.

İbrahim Han Sonrası

Tayboğa ilk iş olarak başşehri Sibir’e taşıdı. Daha önce Tümen Hanlığı diye anılan hanlık bu olaydan sonra Sibir Hanlığı diye anılmaya başlamıştır. Tayboğa’nın hanlığı döneminde pek fazla bilgi bulunmamaktadır. İbrahim’in kardeşi-yeğeni Mamuk, Kazan Hanlığı için  mücadeleye girdi ve 1496 yılında burayı ele geçirdi. Bu dönemde Mamuk Han’a karşı bir darbe düzenlendi. Mamuk daha sonra Kazan’dan ayrıldı ve Tura’ya çekildi. Mamuk Han’ın yanında Şibnilerin destekçileri de gitmişti. 1499 yılında Mamuk’un kardeşi Agalak Kazan tahtında hak iddia etti. Ancak Rusların, Kazanlara destek olması ile bu harekat başarısız oldu.

Bu dönemdeki bilgi eksiklikleri nedeniyle pek fazla bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak Tayboğa’nın gerçek bir isim olup olmadığı bilinmemektedir. Tayboğa’nın 1500 yılında Şeybaniler yıkılınca bağımsızlık ilan eden Mahmutek olma olasılığı çok yüksektir.

Sibir Hanlığı Yıkılışı

Sibir Hanlığı hakkında 1495-1550 yılları arasında bilgi eksikliği vardır. Bilinen bazı bilgiler şu şekildedir. Kasım Bek, Muhammed Bek’in halefiydi ve 1535 yılında Kasım Bek kardeşleri Yadigar ve Bakhulat ile Nogaylara karşı savaşmış ve galip gelmişlerdir. 1552 yılında Yadigar Han Rus tehlikesini azaltmak ve Şeybani baskınlarına karşı koyabilmek için Moskova’ya elçi göndermiş ve onların hakimiyetine girmek istediğini söyledi. Moskova Knezi IV: İvan bu teklifi kabul etti ve onları vergiye bağladı.

Şeybani Küçüm Han, 1563 yılında Tayboğa soyundan gelen hanlara karşı başarı kazanıp tahtı ele geçirdi. Türk kökenli Stroganov ailesi önemli bir rol oynadı. Stroganovlar, Perm bölgesi topraklarına sahipti. Batı Sibirya’dan kürk elde etmek için 1581 yılında Yermak önderliğindeki Kozak birliğini Küçüm Han’ın üzerine gönderdi. Bu mücadele iki yıl sürdü ve Sibir ele geçirildi. Yermak, ele geçirdiği toprakları tek başına elinde tutamayacağını anlayınca Moskova Knezi IV. İvan’a elçilik heyeti gönderdi ve onların himayesine girmek istedi. Sibir Hanlığı’nın topraklarını ele geçirmek 1593-1604 yılları arsında sürdü.

Kaynaklar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa Dön